ASEAN đang gặp vấn đề gì?

SGTT.VN - Lần đầu tiên trong 45 năm, hội nghị Ngoại trưởng ASEAN không đưa ra được một thông cáo chung vì bất đồng ý kiến giữa nước chủ nhà Campuchia và một số nước ASEAN khác. Sự chia rẽ bất thường của ASEAN không chỉ là cảnh báo về những bất đồng vẫn tồn tại. Mà hơn thế nữa, nó cho thấy vấn đề cơ bản mang tính cốt lõi, là mục đích của mọi quốc gia khi tham gia vào quan hệ quốc tế. Đó là lệch pha về lợi ích. Và ở đây, không thể hoàn toàn trách bất cứ ai, bởi khi lợi ích của mỗi người khác biệt, thì các động lực dẫn đến phương thức hành động cũng sẽ khác nhau.

Những chỉ dấu từ AMM-45

Việc Trung Quốc cố tình chia rẽ ASEAN thành các nước có tranh chấp và không tranh chấp ở Biển Đông cho thấy đang phát huy hiệu quả.

Bộ trưởng ngoại giao Việt Nam Phạm Bình Minh nói chuyện với bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa trước lễ bế mạc hội nghị. Ảnh: Reuters

Vì hầu hết các nước ASEAN trên lục địa, ngoại trừ Việt Nam, không hề gặp vấn đề tranh chấp chủ quyền với Trung Quốc, mà thậm chí là một số nước như Campuchia, Thái Lan còn có quan hệ rất tốt với Bắc Kinh. Việc đồng ý với Philippines hay Việt Nam không mang lại nhiều lợi ích cho Campuchia, trong khi còn khiến nước này gặp rắc rối lớn hơn với Trung Quốc. Do đó, việc các nước khác không thể thuyết phục Campuchia cũng không phải vấn đề quá khó hiểu.

Ngay cả Việt Nam và Philippines, dù có cùng ý kiến với nhau về tranh chấp trên Biển Đông vẫn có sự khác biệt về góc nhìn và cách tiếp cận. Đối với Philippines, mối quan tâm hàng đầu là bãi cạn Scarborough mà Trung Quốc đang chiếm đóng, do đó Philippines quan tâm chủ yếu tới vấn đề chủ quyền đối với đảo và quần đảo. Trong khi đó, các tranh chấp giữa Việt Nam với Trung Quốc gần đây lại chỉ liên quan đến vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) hoặc vùng nước xung quanh các đảo và quần đảo.

Do đó, Việt Nam luôn muốn chú trọng vào nguyên tắc xác định vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) và quyền tài phán của quốc gia đối với vùng nước xung quanh các đảo, quần đảo. Sự khác biệt về mối quan tâm sẽ dẫn đến khó khăn cho đàm phán Bộ quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC), vì nó không tạo ra sự thống nhất giữa các bên liên quan, và chắc chắn Trung Quốc sẽ lợi dụng điều đó để cố gắng từ chối cả hai vấn đề chủ chốt này trong COC sắp tới.

Đối với Philippines, nếu không thống nhất được nguyên tắc xác định vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) và vùng nước xung quanh, thì Manila cũng không có cơ sở pháp lý vững chắc để chứng minh Scarborough thuộc chủ quyền của mình, và mọi biện pháp sử dụng để đòi lại chủ quyền sẽ đều vô hiệu trước Trung Quốc. Vì quá trình xác quyết chủ quyền của Trung Quốc hiện nay đang được thực hiện rất tốt, với việc kết hợp giữa viện dẫn cơ sở pháp lý theo “vùng nước lịch sử” và gặm nhấm chủ quyền trên thực địa bằng các đơn vị dân sự như tàu cá, hải giám, ngư chính.

Còn đối với Việt Nam, việc xác định chủ quyền các đảo, quần đảo không chỉ giúp xác định các vùng Biển nào là của Việt Nam và đảm bảo vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) trên thực tế theo Công ước Liên hiệp quốc về luật Biển (UNCLOS). Mà hơn thế, nó còn giúp ngăn cản việc Trung Quốc sử dụng các đảo và quần đảo để “nối chủ quyền” thành đường lưỡi bò, vì nếu không có chủ quyền hợp pháp thì việc diễn giải sai lệch về quyền tài phán của quốc gia với vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) xung quanh các đảo và quần đảo, cũng không thể giúp Trung Quốc thực hiện tham vọng nuốt trọn Biển Đông.

Từ chia sẻ lợi ích, đến liên minh pháp lý

Mặc dù còn khác biệt đôi chút, nhưng giao thoa lợi ích giữa Philippines và Việt Nam đã quá rõ ràng vì cùng có tranh chấp với Trung Quốc. Nhưng còn vấn đề lợi ích của các quốc gia khác thì lại phức tạp hơn nhiều khi hiện nay, các nước ASEAN khác đang có quan hệ rất tốt với Bắc Kinh, và họ cũng không gặp phải tranh chấp ở Biển Đông. Việc Trung Quốc chia Biển Đông thế nào cũng không ảnh hưởng lợi ích của họ, chưa kể là nếu Trung Quốc chiếm Biển Đông thì với vai trò là những “đối tác chiến lược” của Trung Quốc, không chừng còn được hưởng lợi. Trong khi đó, các nước khác như Singapore, Thái Lan, Brunei vẫn chưa bày tỏ ý kiến. Họ ủng hộ ai hay giữ trung lập vẫn là vấn đề còn phải bàn cãi.

Khác biệt góc nhìn và cách tiếp cận giữa Việt Nam và Philippines sẽ sớm được giải quyết vì sự giao thoa lợi ích giữa hai nước, nhưng vấn đề lợi ích lâu dài của các nước khác lại chưa có lời giải thoả đáng. Nội bộ ASEAN đang bị chia rẽ bởi sự tồn tại của những vấn đề mang tính cốt lõi, mà nếu không thể giải quyết thì bàn đàm phán COC sắp tới với Trung Quốc không chừng sẽ biến thành bàn tranh cãi nội bộ giữa các nước ASEAN với nhau, và Trung Quốc sẽ “hồi nhu, hồi cương” âm thầm hưởng lợi.

Vì vậy nếu không thể chứng minh toàn bộ các nước ASEAN đều có lợi ích ở Biển Đông và việc đoàn kết sẽ giúp ASEAN tăng thêm lợi ích, thì không thể hy vọng các nước thành viên sẽ cùng đàm phán như một bộ phận không thể tách rời của ASEAN, thay vì một quốc gia riêng lẻ. Đối với các nước không ảnh hưởng trực tiếp từ Biển Đông, lợi ích sẽ là nguồn đầu tư mà toàn bộ ASEAN nhận được thông qua con đường huyết mạch này. Sự phát triển của giao thương hàng hải sẽ giúp Đông Nam Á nhanh chóng trở thành một khu vực phát triển năng động. Các nước sẽ có nhiều cơ hội phát triển hơn mà không lo bị kiểm soát hay chi phối bởi Trung Quốc.

Chưa kể sự phát triển của khu vực sẽ thu hút đầu tư và là động lực để thúc đẩy kinh tế các nước cùng phát triển. “Bán họ hàng xa mua láng giềng gần” cũng là vì vậy. Trung Quốc mang lại nhiều lợi ích, nhưng sẽ luôn thể hiện não trạng áp đặt của nước lớn, trong khi các nước nhỏ yếu của ASEAN sẽ dễ dàng “thông cảm” và quan hệ bình đẳng với nhau hơn. Nếu Trung Quốc chiếm được Biển Đông, thì đừng nói tới lợi ích lâu dài, thậm chí lúc đó Trung Quốc có gia tăng chèn ép hay áp đặt thì các nước ASEAN sẽ không còn lựa chọn thay thế. Và nếu Mỹ không chấp nhận điều đó dẫn đến gây chiến trên Biển Đông, thì các nước ASEAN sẽ phải chịu thiệt hại nặng nề nhất.

Hiện nay, dù đã đồng thuận về chính trị, nhưng về mặt pháp lý thì ASEAN vẫn chưa đảm bảo sẽ có được tiếng nói chung sau sự cố ở hội nghị Ngoại trưởng ASEAN vừa rồi. Khác biệt góc nhìn và cách tiếp cận giữa Việt Nam và Philippines sẽ sớm được giải quyết vì sự giao thoa lợi ích giữa hai nước, nhưng vấn đề lợi ích lâu dài của các nước khác lại chưa có lời giải thoả đáng. Nội bộ ASEAN đang bị chia rẽ bởi sự tồn tại của những vấn đề mang tính cốt lõi, mà nếu không thể giải quyết thì bàn đàm phán COC sắp tới với Trung Quốc không chừng sẽ biến thành bàn tranh cãi nội bộ giữa các nước ASEAN với nhau, và Trung Quốc sẽ “hồi nhu, hồi cương” âm thầm hưởng lợi. Lúc đó, viễn cảnh của một DOC lỏng lẻo với vai trò thay thế cho ba năm đàm phán bế tắc như giai đoạn 1999 – 2002, hay một COC “có danh không thực” sẽ không chỉ là ám ảnh trên lý thuyết nữa.

Nguyễn Chính Tâm – Vũ Thành Công

Viện Biển Đông sẽ tập trung về bảo vệ chủ quyền

Nghiên cứu về biển thì Việt Nam cũng có rồi nhưng dưới góc độ liên quan đến an ninh, giữ gìn hoà bình, ổn định, bảo vệ chủ quyền biển đảo thì cần có viện nghiên cứu riêng, ông Đặng Đình Quý, giám đốc học viện Ngoại giao, trao đổi với phóng viên Sài Gòn Tiếp Thị chiều ngày 15.7.

Theo ông Quý, hiện Việt Nam có viện Nghiên cứu biển ở Nha Trang, có khoa Kinh tế biển ở đại học Hàng hải, và cục Biển đảo (bộ Ngoại giao) nhưng ở góc độ phục vụ chiến lược, chính sách liên quan đến an ninh, đến phát triển, ngoại giao, chính trị giữ gìn hoà bình ổn định, bảo vệ chủ quyền biển đảo thì phải có viện riêng, đó là viện Biển Đông.

Thực chất, viện Biển Đông, vừa được Thủ tướng ký quyết định thành lập, là nâng cấp trung tâm Nghiên cứu Biển Đông, thuộc viện Nghiên cứu chiến lược ngoại giao của học viện Ngoại giao. Giám đốc trung tâm Nghiên cứu Biển Đông là tiến sĩ Trần Trường Thuỷ.

Nhiệm vụ chính của viện Biển Đông là nghiên cứu từ góc độ lịch sử, pháp lý và quan hệ quốc tế. Chức năng là củng cố và phát triển ngoại giao của các học giả, “Nghiên cứu phải dựa trên một nền tảng lâu dài và xây dựng lực lượng, câu chuyện Biển Đông của chúng ta là câu chuyện muôn thuở”, ông Quý nói.

Đáng chú ý, theo ông Quý, Việt Nam là nước có biển, đáng lẽ phải có viện nghiên cứu về độc lập chủ quyền trên biển từ lâu rồi nhưng chưa có thì bây giờ có,đó là chuyện bình thường.

Việt Anh

Đang tải...